Naredni tekst je nastao u okviru projekta ''Dijalog sa tobom i sa samim sobom" koji sprovodi Romski Medijski Servis uz porsku Ministarstva kulture i informisanja.
Antisemitizam je kroz istoriju imao više različitih pojavnih oblika koji proizilaze iz konteksta mesta i vremena nastanka. Uprkos tome, svi pojavni oblici imaju zajedničke karakteristike i vrlo često se dešavalo da neki novi pojavni oblik proističe iz prethodnog.
Pojavni oblici antisemitizma kroz istoriju, hronološki gledano, uključuju: antički, hrišćanski, ekonomsko – politički i rasni antisemitizam. U novije vreme može se zasebno izdvojiti i anticionistički antisemitizam.
Antički antisemitizam se ogledao u činjenici da su u politeističkom antičkom svetu koji je počivao na sili i ubijanju, Jevreji i moralni kodeks koji je Judaizam kao monoteistička religija nosio sa sobom bili potpuno drugačiji od svih društava. Ta različitost izrodila je strah i mržnju prema drugačijem, što je više puta u antičkom dobu dovelo jevrejski narod na rub istrebljenja. Glavna predrasuda antičkog antisemitizma, koja i dan danas živi i nadograđuje se u narednim pojavnim oblicima antisemitizma jeste da su Jevreji strani nelojalan element u svakom društvu koji ne podlaže zakonima datog društva i ima sopstvene zakone.
Hrišćanski antisemitizam se zasniva na pogrešnoj pretpostavci da su Jevreji ubili Hrista, iako je i sam Isus Hrist i svi njegovi sledbenici bio deo jevrejskog naroda koji se tada nalazio pod rimskom okupacijom.
U atmosferi hrišćanskog antisemitizma izrodila se još jedna jako važna antisemitska pojava, a to je da u bilo kojem društvu, za sve što pođe loše, budu okrivljeni Jevreji. Primera radi, ako je dolazilo do izbijanja zaraza, što je naravno, u srednjem veku bila česta pojava, u odsustvu potrebnih znanja iz medicine za shvatanje tih pojava, najlakše je bilo okriviti Jevreje. Ukoliko bi neka osoba u selu nestala, uvek se krivilo Jevreje. Tako je nastala i čuvena antisemitska predrasuda, krvna kleveta. Krvna kleveta sugeriše da Jevreji kidnapuju i ritualno ubijaju hrišćansku decu, da bi od njihove krvi pravili maces, beskvasni hleb koji se jede za praznik Pesah.
Predrasude hrišćanskog antisemitizma, rezultirale su čestim ubistvima i prisilnim preseljavanjem jevrejskog stanovništva tokom srednjeg veka. I sam pojam pogrom, prvobitno se odnosio na nasilni progon i preseljenje jevrejskog stanovništva. Najveći progon Jevreja, usled hrišćanskog antisemitizma, bio je progon iz Španije, 1492. godine, kada je veliki broj Jevreja prebegao na teritorije Osmanskog carsstva, pre svega Grčke i Bosne. U Osmanskom carstvu, iako su i tu bili građani drugog reda, imali su mnogo više prava i sigurnosti nego u hrišćanskoj Evropi. Nažalost, to je otvorilo put novim predrasudama protiv Jevreja, jer su bili u povoljnijem položaju u odnosu na narode okupirane od strane Osmanlija, pa su građani koji su trpeli teror od strane okupatora zavideli položaju Jevreja i zbog toga formirali negativno mišljenje o njima, a kasnije, prilikom oslobođenja od osmanske okupacije, dolazilo je do osvete i ubistava Jevreja. To je verovatno izvor antisemitske predrasude o jevrejskoj privilegovanosti.
Još jedna posledica hrišćanskog antisemitizma po Jevreje, bila je zabrana bavljenja većinom tadašnjih zanimanja i zabrana posedovanja zemlje. A posedovanje zemlje je u feudalnom poretku srednjeg veka bila osnova svega. U hrišćanskom moralu, pogotovo u katoličkoj denominaciji, novac predstavlja nešto prljavo i grešno, pre svega zbog pohlepe. Zbog toga je malo ko u hrišćanskoj Evropi hteo da se bavi poslovima poput ubiranja dugova ili poreza. Ti poslovi su posmatrani kao prljavi poslovi. I tako su mnogi Jevreji počeli da se bave onim što im nije bilo zabranjeno, upravo ubiranjem dugova za druge i poreza za državu, odnosno vladara države u kojoj su živeli. Iz ove situacije se izrodila osnovna predrasuda ekonomsko – političkog antisemitizma, da Jevreji „umeju sa novcem“ , kao dodatno i da su pohlepni, materijalisti, da im je osnovna motivacija sticanje finansijske dobiti i da su iskvareni novcem.
Povezanost ekonomsko – političkog antisemitizma i uslova života pod hrišćanskim antisemitizmom je možda najbolji primer kako jedan pojavni oblik antisemitizma rađa drugi pojavni oblik.
Predrasuda da su Jevreji pohlepni i materijalisti koji umeju s novcem preživela je i period prosvetiteljstva u Evropi u kojem su Jevreji nominalno, prvi put u novijoj istoriji dobili građanska prava. Tada je jevrejski identitet sa prvenstveno etničkog, koji poseduje sopstvenu religiju, redukovan samo na religijski. Nacije su u 19. veku doživljavale procvat širom Evrope, a Jevrejima je, prećutno, u zamenu za sigurnost, bilo uskraćeno nacionalno samoopredeljenje. Mnogi tadašnji Jevreji su, naivno prihvatili takav status i smatrali sebe pripadnicima evropskih naroda među kojima su živeli, razlikujući se od ostalih pripadnika tog naroda samo po veri, koju uostalom, nisu ni preterano praktikovali.
U takvoj Evropi, na bogatstvo više nije gledano kao na greh, naprotiv, uspeh i moć su se merili materijalnim statusom. Pošto je predrasuda da Jevreji „umeju sa novcem“ preživala tu promenu paradigme, a novac u novonastalim okolnostima bio sinonim za moć, iz toga se izrodila predrasuda o „ jevrejskoj moći i kontroli“ – glavna predrasuda ekonomsko – političkog antisemitizma. Ona se odlično nadovezuje da antičku antisemitsku predrasudu da Jevreji ne poštuju zakone društva u kome žive i da imaju svoje zakone i dodatno je paranoično nadopunjuje. Ova predrasuda, zavisno od iteracije, varira u intenzitetu. U najmanju ruku postulira da se Jevreji drže zajedno i da putem svoje novčane moći kontrolišu politička zbivanja sa nekim skrivenim motivom. Taj motiv, zavisno može da varira od želje za sticanjem još novca do porobljavanja celog čovečanstva. Kada je reč o kontroli političkih zbivanja, još iz 19. veka potiče pretpostavka namernog otpočinjanja ratova kontrolisanjem vlasti država zarad sticanjamaterijalne koristi u uslovima rata, odnosno profitiranja na smrti nedužnih.
Pomenute predrasude o novčanoj moći i političkoj kontroli bile su okosnica antisemitizma na kraju 19. veka, kao i u 20. veku u Rusiji, Francuskoj i Hitlerovoj Nemačkoj.
Predrasude o jevrejskoj političkoj kontroli i nelojalnosti društvu u kome žive, u Francuskoj uzrokovale su Dreyfusovu aferu na kraju 19. veka, kada je pripadnik francuske vojske jevrejskog porekla optužen za špijunažu u korist Austrougarske i demonizovan u javnosti kao nelojalan, a u francuskom društvu nasilni antisemitizam dostigao vrhunac. Predrasude o jevrejskoj moći i kontroli izrodile su i pamflet Protokoli Sionskih mudraca u carskoj Rusiji na samom početku 20. veka. U tom pamfletu objavljen je navodni transkript razgovora tajnih jevrejskih vladara sveta. Iako je vrlo brzo dokazano da je pamflet lažan, u Rusiji je već prisutni hrišćanski antisemitizam dodatno ojačan, a Protokoli se do dana današnjeg koriste za širenje antisemitizma. Antisemitizam je u Rusiji na početku 20. veka toliko bio ukorenjen u narod da, osim čestih pogroma i sistemskog ugnjetavanja od strane carskih vlasti, Jevreji su proganjani podjednako i od Crvenih tokom i nakon ruskog građanskog rata. Tu se uviđa večita naizgledna nedoslednost antisemitizma. Jevreji su istovremeno, u desnom autoritarnom društvu, komunistički agenti, a u komunističkom društvu pohlepni pobornici kapitalizma i trulog Zapada. Jevreji su sve, šta god se u datom društvu i u datom vremenu smatra lošim – jednom rečju žrtveni jarac, što je ironično, s obzirom da priča o žrtvenom jarcu potiče iz Tore. Razne vlasti i grupe su mogle i danas mogu, preko ovakvog svaljivanja krivice na Jevreje, na lak način apsolvirati sebe odgovornosti za razne stvari i ujediniti društvo protiv savršene pretnje. Tu ulogu igra i psihološka potreba za pronalaženjem krivca u turbulentnim vremenima i u situacijama kada nije posve jasno šta se dešava.
Tako je Hitler u Nemačkoj, nakon nacionalnog poniženja poraza u Prvom svetskom ratu, krivicu za poraz pripisao rovarenju Jevreja unutar nemačkih redova i jevrejskoj zaveri za kontrolu sveta. U tome je našao odličan kohezioni faktor koji je vratio ponos nemačkom narodu. On je samo uzeo već postojeće teorije zavere i predrasude ekonomsko – političkog i rasnog antisemitizma i skoro deceniju, kroz propagandnu mašineriju uverio sve nemačke građane u to, kao apsolutnu istinu. U njegovoj verziji jevrejski kontrolori sveta su izmislili i komunizam i liberalnu demokratiju u cilju porobljavanja čovečanstva. U tadašnjim autoritarnim evropskim, krajne desnim pokretima, komunizam s jedne strane i liberalna demokratija kakva je postojala u SAD, Engleskoj i Francuskoj sa druge strane, posmatrane su kao glavna pretnja, tako da je logično bilo Jevreje optužiti da stoje iza svega toga. Takvi narativi rezultirali su dehumanizacijom jevrejskog naroda, nakon čega je fizička likvidacija bila logičan korak kome se niko nije protivio u nemačkom društvu.
Iako teorije zavere i predrasude ekonomsko – političkog antisemitizma, barem na Zapadu, jesu nakratko tabuizirane nakon Drugog svetskog rata zbog njihove asocijacije na nacizam, one su danas potpuno žive. Nacizam jeste percipiran i danas kao krajnje zlo, ali kada pitate ljude šta je to toliko konkretno zlo u nacizmu oni će verovatno pričati o osvajanju Evrope, ne o centralnoj pretpostavci da Jevreji kontrolišu svet.
Ovakvom stanju delimično doprinosi činjenica da je odmah nakon Drugog svetskog rata, vlast u SSSR, reciklirala skoro sve nacističke antisemitske predrasude o jevrejskoj pohlepi ka novcu, o međunarodnom udruživanju, o nelojalnosti državi i društvu kome pripadaju. Time je ponovo normalizovan narativ tih predrasuda jer su propagandno pumpane prvo na unutrašnjem, a kasnije i na međunarodnom planu, sve do raspada SSSR-a. To treba posmatrati u novonastalom, hladnoratovskom kontekstu. Sovjetska propaganda je zastupala tezu o trulom pohlepnom Zapadu, a ogorčena na novobnovljenu jevrejsku državu što se nije svrstala na stranu SSSR u Hladnom ratu, nju je demonizovala kao ekspozituru tog pohlepnog Zapada. Sovjetske građane jevrejskog porekla proglasila je za petu kolonu i nelojalne strane agente koji razaraju društvo iznutra, uveliko se pozivajući na predrasudu o jevrejskoj pohlepi, dovodeći to u vezu sa kapitalističkim Zapadom. Ironija je što je istovremeno, ista ta propaganda pumpala mit o herojskoj pobedi nad fašizmom, isključivo zahvaljujući sovjetskoj borbi.
Iz sovjetske propagande i planskog eskaliranja izraelsko – palestinskog konflikta, izrodio se anticionistički antisemitizam koji se ogleda u osporavanju prava na postojanje jevrejske države na teritoriji sa koje je jevrejski narod potekao. Jevrejskom narodu se uskraćuje pravo koje skoro svi ostali narodi, barem u svetu u kakvom danas živimo, uživaju. Taj stav se poziva na razne predrasude iz ostalih pojavnih oblika antisemitizma, kako ekonomsko – političkog, tako i rasnog.
Paralelno sa teorijama zavere ekonomsko – političkog antisemitizma, u Evropi 19. veka, razvijala se još jedna forma antisemitizma – rasni. Taj oblik antisemitizma, razvijao se prevashodno u akademskoj zajednici u Francuskoj i Nemačkoj. Rasni antisemitizam je rasionalizovao Jevreje kao grupu. Iako Jevreji u realnosti predstavljaju etno – religijsku zajednicu, rasni antisemitizam proglasio je Jevreje za rasu i to nižu. Vrlo često se koristio naziv semitska rasa koji se odnosio isključivo na Jevreje, a ne na sve narode koji govore semitskim jezicima. To potvrđuje i odlična kasnija saradnja nemačkih nacista sa arapskim vlastima i političkim predstavnicima kako u Iraku, tako i u samom Britanskom protektoratu Palestini. Postoji čak i dopis nemačkog Instituta za rasna pitanja iračkoj vladi iz novembra 1942. godine, gde ih se uverava da se nemačke antisemitske odredbe odnose samo na Jevreje i da se Arapi ne smatraju nižom rasom. Rasni antisemitizam komplementira neke od predrasuda ekonomsko – političkog antisemitizma. On dovodi u vezu jevrejsku fizičku rasnu inferiornost i tzv. jevrejski duh koji je opisan u predrasudama ekonomsko – političkog antisemitizma (pohlepa, spletkarenje, skriveni motivi).
Jako poznata karakeristika rasnog antisemitizma jeste prikazivanje Jevreja kao fizički deformisanih na crtežima i karikaturama. Fizički deformiteti su u tom vremenu implicirali duhovne. Prikazivanje Jevreja kao fizički deformisanih vodi poreklo još od hrišćanskog antisemitizma, gde su Jevreji prikazivani kao čudovišta u službi đavola, ali je odlično kooptirano od strane rasnog. Najpoznatiji primer toga je prikaz velikog jevrejskog nosa. Uz veliki jevrejski nos uvek ide i zli osmeh, kao i gojaznost, što impliciraja pohlepu iz ekonomsko – političkog antisemitizma. To sve je kasnije evoluiralo dalje u predrasudu o tome kako nemoralni, materijalistički Jevreji vode nezdrav život, sebično udovoljavajući svim svojim nagonima. Vrlo često, na takvim prikazima postoje i punije usne. Činjenica jeste da mnogi Jevreji imaju punije usne u odnosu na prosečne Evropljane, ali u prikazima rasnog antisemitizma, to se prenaglašava i vrši se generalizacija. Fizički deformiteti se lepo nadovezuju na još jednu predrasudu rasnog antisemitizma – o brakovima i stvaranju potomstva unutar porodice kod Jevreja. To se nadovezuje i na predrasudu ekonomsko – političkog antisemitizma da se Jevreji „drže zajedno“ . Iako jeste tačno da usled mnogih faktora, uključujući i zabranu šireg kretanja usled hrišćanskog antisemitizma, kod evropskih aškenaskih Jevreja jeste bilo brakova između rođaka, predrasuda o planskom uparivanju unutar izabranih loza je potpuna antisemitska izmišljotina.
Naučni protagonisti rasnog antisemitizma s kraja 19. veka, smišljali su mnoge pseudonaučne hipoteze. Jedna itekako danas važna, kako sa stanovišta osporavanja prava postojanja Izraela, tako i raznih savremenih teorija zavere, jeste hipoteza da aškenaski Jevreji nisu pravi Jevreji, oni Jevreji iz Starog zaveta, već potomci turkijskog naroda Hazara koji je u jednom trenutku kolektivno prešao na Judaizam i time se infiltrirao. Iako Hazari jesu postojali, iako jesu prešli na Judaizam, oni su izumrli usled osvajanja osvajača sa istoka, a aškenaski Jevreji, kako sa kraja 19. veka, tako i današnji, isto kao i sefardski i bliskoistočni Jevreji, jesu potomci dvanaest plemena Izraela koja se pominju u Tori. To je dokazano, kako sa stanovišta istorijografije, tako i genetskim istraživanjima. Ponekad pobornici ekonomsko – političkog antisemitizma insistiraju kako, eto, nisu svi Jevreji zli i ti koji kontrolišu svet, već samo Hazari, koji su uljezi. Pseudoteorija o hazarskom poreklu aškenaskih Jevreja se danas koristi i za demonizaciju Izraela jer insistira da beli evropski kolonizatori, aškenaski Jevreji – Hazari kradu zemlju arapskom semitskom stanovništvu, odnosno da pošto današnji Jevreji nisu pravi Jevreji, za njih ne važi pravo na samoopredeljenje na teritoriji Izraela. Nazivati Jevreje belim evropskim kolonizatorima je, ne samo rasistički nego i istorijska ironija, s obzirom da nikad kroz istoriju boravka u Evropi Jevreji nisu smatrani ni belima, ni Evropljanima, štaviše bili su progonjeni, između ostalog i baš po osnovi rasnog antisemitizma, najviše za vreme nacizma.
Rasni antisemitizam je dalje razvijan od strane naučnih institucija u nacističkoj Nemačkoj i bio deo državne propagande u Trećem Reich – u. Nasuprot deformisanih Jevreja, nalazio se ideal fizički jakog, plavog, visokog arijevskog čoveka koji je često bio prikazivan na propagandnim posterima. Nacistički rasni antisemitizam prikazivao je Jeveje kao trule štetočine: pacove, stonoge, gljive, hobotnice, bubašvabe, čudovišta koja vire iz mraka. Uvek je postojalo dvojako značenje sa ekonomsko – političkim antisemitizmom jer noge stonoge i pipci hobotnice simbolizuju kontrolu. Takođe, gljive rastu nakon kiše naglo što simbolizuje rastući jevrejski uticaj. Ovde se opet vidi kontradiktornost antisemitizma. Antisemitizam je jedini oblik mržnje gde je objekt mržnje istovremeno i svemoćni kontrolor sveta i nakazno nemoćno niže stvorenje koje treba ukloniti da ne bi uprljalo genetski bunar čovečanstva.
Rasni antisemitizam i danas živi, uz ekonomsko – politički, a rasistički prikazi nakaznih Jevreja mogu se naći svuda po internetu uz tekstove o svetskoj kontroli Jevreja. Osim toga, neke rasne i ekonomsko – političke antisemitske predrasude su toliko utkane u podsvest društva da su, u obliku stereotipa, deo poznatih likova iz knjiga, filmova i serija. Noviji primer toga su goblini u serijalu knjiga i filmova o Harryju Potteru, koji su prikazani kao namrgođeni ružni, ušati i nosati patuljci, koji su, gle čuda, zaduženi da vode čarobnjačku banku. U filmu se na podu banke čak vidi i Davidova zvezda. Još jedan primer ovoga je prikazivanje jevrejskih likova u serijama kao nesportskih, preosetljivih, štreberastih tipova poput Rossa Gellera u Prijateljima, Howarda Wolowitza u Big Bang Theory-ju i Setha Cohena u Okrugu oranž. Postoji naziv za prikazivanje ovakvih stereotipa i predrasuda u umetnosti – Jew-coding. Ono datira još iz vremena srednjovekovnih bajki. Mnogi poznati likovi iz bajki takođe, ako malo dublje pogledamo, zasnovani su na antisemitskim predrasudama ili rasnog ili hrišćanskog antisemitizma.
Predrasude iz nabrojanih pojavnih oblika antisemitizma, često se pojavljuju u javnom prostoru i bez samog pominjanja Jevreja uz korišćenje raznih eufemizama. To čini antisemitizam podmuklim jedinstvenim oblikom mržnje, drugačijim od svake ostale mržnje. Antisemitizam se često poredi sa virusom koji mutira. Za uočavanje antisemitizma i uspešnu borbu potrebno je veliko predznanje, ali borbom protiv antisemitizma svet ne štiti samo jevrejsku zajednicu, već umove i duše celokupnog čovečanstva.
Autor teksta Ivan Kremer
Comments